Айыллыы кинигэтин аата уонна Библияҕа ылар миэстэтэ

Библия бастакы кинигэтин аата былыргы еврей тылы-гар «бэрэшит», ол аата «аан бастаан» диэн. Былыргы кэмнэ кинигэни бастакы тылынан (эбэтэр тылларынан) ааттыыр үгэс баара. Оттон бу түбэлтэҕэ ити аат бастакы тыллары-нан эрэ буолбакка, суолтата быдан киэн. Кинигэ Танара норуотун, Йисраэль дьонун историятын кэпсиир Библияҕа баар кинигэлэр бөлөхтөрүн саҕалыыр. Былыр-былыргыттан бу кинигэ — Моисей Сокуоннарын тиспит биэс кинигэтин (Пятикнижие) сорҕото. Ол эрэн биэс кинигэттэн бастакы-ларыгар Моисей аата ахтыллыбат. Арай Моисей Сокуонун төрүттэниитин уонна олохтонуутун туһунан уһун историяны хара маннайгыттан саҕалаан кэпсиир.

Кинигэ сүрүн ис хоһооно

Кинигэни икки сүрүн түһүмэххэ араарыахха сөп. Бастакы түһүмэҕэ (1:1-11:26) аан дойду айыллыытын, киһи аймах олоҕун-даһаҕын туһунан түн былыргы кэпсээннэри түмэр. Оттон бу түһүмэх түмүгэр дьон-сэргэ сир үрдүгэр элбээн-тэ-нийэн араас тылынан кэпсэтэр буолбутун, тус-туспа уустар, дойдулар, судаарыстыбалар үөскээбиттэрин туһунан кэпсэ-нэр. Ити кэпсээннэр быыстарыгар Адам (5 бас), Ной (10 бас) уонна Шем (11:10-26) курдук тутаах сирэйдэр төрүччүлэрин испииһэктэрэ кииритэлээбиттэр. Кинигэ иккис түһүмэҕэ (11:27-50:26) Танара норуотун, Йисраэль уолаттарын бастакы көлүөнэлэрин туһунан кэпсиир. Манна сүрүн дьон — Авра-һаам, уруккута Авраам, Йицхаак, Йааков (кэлинни аата Йисраэль) уонна Йосеф.

Айыллыы кинигэтигэр итэҕэл суолтата уонна сыаннаһа

Кинигэ сүрүн кэпсэнэр сирэйэ — Танара, Айыы Тойон. Киниттэн ураты танаралар суохтар. Кинигэ тиэкиһэ атын танаралар суохтарын уонна сымыйа буолалларын чинэтэн бэлиэтиир. Танара — аан дойдуга баар үрдүкү күүс уонна былаас буоларын кинигэ тыллара чаҕылхайдык туоһулуул-лар. Танара төһө да халлаанна олордор, кини дьон олоҕор айымньылаахтык кыттар, аан дойдуга буолар быһыыны-майгыны сөптөөхтүк салайан биэрэр. Танара аан дойдуну айыаҕыттан дьон олоҕун бары эйгэтигэр сабыдыаллыыр, олоҕу салайарга кыттар.

Кинигэ бастакы түһүмэҕэ Танара үчүгэй, сөптөөх сири-дойдуну айбытын туһунан кэпсээнтэн саҕаланар. Библия кэпсээнэ сир-дойду уонна дьон бүүс-бүтүннүү Танара илии-тин иһигэр, үрдүкү күүс анныгар сылдьалларын тоһоҕолоон бэлиэтииргэ дьулуһар. Танара аан дойдуну айбыт күүс, онон аан дойду дьылҕатын быһаарарга кини тыла бүтэһик-тээх. Бастакы түһүмэх саҕаланыытыгар бастакы киһи олоҕо ойууланар. Ол кэннэ дьон, ону кытта сир-дойду сидьин быһыынан туолаллар, аньыылара-буруйдара ахса суох үгүс буолар. Сидьин быһыы Танара санаатын утары барыыттан саҕаланар, ону өлөрсүү салгыыр. Хара бастаанныттан Тана-ра олохтообут онкулунан оруннаммыт аан дойду уонна кини айымньыларын бууннаах санаалара утары турсаллар. «Танара уолаттара» уонна «сир кыргыттара» эр-ойох буолар кэмнэригэр, ити бууннаах санаа аан дойдуну атыйахтаах уу курдук аймыыр куттала бүрүүкүүр (6:1-4).

Танара аан дойдуну сидьин быһыыттан-майгыттан Улуу мо-туок көмөтүнэн быыһаабыта. Улуу мотуок туһунан Библияҕа эрэ буолбакка, түн былыргы сэһэннэргэ, үһүйээннэргэ эмиэ ахтыллар. Библияҕа Улуу мотуок уратыта диэн — аан дойдуну сидьин быһыыттан быыһаан, сиргэ сана олоҕу төрүттүүргэ анаан Танара ылыммыт быһаарыныыта. Уу — былыргы дьон өйүгэр-санаатыгар кутталы үөскэтэр, урусхаллыыр балыс-хан күүс этэ. Ол да буоллар Танара модун күүстээх буолан уу күүһүн бэйэтин сыалын ситиһэргэ туһаммытын туһунан Библияҕа Уу мотуогун историята буолан киирэ сылдьар. Итинник санаа илэ көстөр, аан дойду онкулун тутан оло-ҕу харыстыырга анаан кытаанах быһаарыныыны ылыммыт Танараны, Айыыны кытта тэннэһэр аан дойдуга туох да суох. Онон Библия Танараны бу кэпсээннэ олоҕуран Үтүө Айыы уонна кытаанах судьуйа курдук ойуулаан көрдөрөр. Итинтэн хайа да уобараһа кини аан дойдуну салайар үрдүк былаастааҕын бэлиэтиир.

Кинигэ иккис түһүмэҕэр, ити барыта ааспытын кэннэ, Танара бэйэтин норуотун төрүттүүрүгэр Авраһаам ууһун талан ылара кэпсэнэр. Талыллыбыт норуот Танара алгыһы-нан үйэлэргэ уостубат уйгулаах уонна дьоллоох олохтоноро түстэниэхтээх. Кинигэҕэ ити миэстэ «кэс тыл» диэн уһулуччу ааты ылар (15:18-21). Ити туһунан кэс тылын Танара бастакы норуокка, Йисраэль төрүттэригэр бэйэтэ биэрэр. Библия кэп-сээннэрин сюжеттара ити кэс тылы, мэктиэни түөрт көлүөнэ олоҕун тухары Танара тиһигин быспакка толорбутун ойуу-лууллар. Онон кэс тыл диэн Танара бэйэтин тыла буолара бэлиэтэнэр, ол эбэтэр киһи сабаҕалааһына буолбатах, Танара бэйэтэ эппит тыла эбит. Кэс тыл Танара күүһүн уонна үтүө санаатын олоххо киллэрэр суолталаммыта.

Кинигэ бастакы түһүмэҕэр сүрүн суолтаны утарылаһыы ылар: Танара үтүө санаата уонна кини айымньыларын бэрим-мэт быһыылара көстөллөр. Оттон иккис түһүмэҕэр кэпсээн сүнньэ чынха атын. Ол эбэтэр Танара үтүө санаата, итэҕэл, бэриниилээх буолуу уонна Танара талбыт норуота кинини билиниитэ бииргэ хатыһаллар. Танара кырдьыбыт уонна оҕото суох Авраһаамна сири уонна уол оҕону биэриэх буо-лан мэктиэлиир. Ити мэктиэ тыл туолуутун уонна Авраһаам араас эрэйгэ тэбиллэрин туһунан ааҕабыт.

Кинигэ иккис түһүмэҕин түмүктүүр бастарга Йосеф оло-ҕун туһунан кэпсэнэр (37:1-36, 39:1-50:26). Онно Танара үтүө санаата арыый атыннык сырдатыллар. Бу сырыыга кэпсээн онкула — Танара оннооҕор мөкү быһыыны-майгыны бүтэр үһүгар үтүө түмүккэ тиэрдэр кыахтааҕар Йосеф итэҕэлэ (45:4-8). Манны тэнэ Йосеф Эгиипэт ыраахтааҕыта, фараон сирдээҕи былааһын бөҕөргөтөргө анаммыт киһи курдук эмиэ ойууланар. Ол былаас кэлэр өттүгэр Йосеф бэйэтин аймахтарын, Йисраэль дьонун утары эргийэр. Онон бу тиэ-кис сирдээҕи баай, былаас кутталлаах буолуохтарын уонна дьонно түктэринэн эргийиэхтэрин сөбүн, тоҕо диэтэххэ кинилэр кыһалҕаны, эппиэтинэһи кытта ыкса ситимнээх-тэрин туһунан бэлиэтиир.

Тылбаас прин циптэрэ

Бу кинигэ былыргы еврей тылынан суруллубут төрүт тиэкискэ олоҕуран сахалыы тылбаастанна. Тылбаас сүрүн сыала — былыргы еврей тылынан суруллубут тиэкис суол-татын уонна ис хоһоонун саха аныгы литературнай тылынан төһө кыалларынан чопчу тиэрдии. Онон ааҕааччы бу тылбаас уонна Библия нууччалыы Синодальнай тылбааһын икки ар-дыларыгар сөп түбэспэт өрүттэри булуон сөп. Тоҕо диэтэххэ, Синодальнай тылбаас былыргы еврей тылынан суруллубут төрүт тиэкистэн быһаччы тылбаастамматаҕа, тылбаастыыр принциптэрэ да биһиэниттэн эмиэ ураты этэ.

Биһиги тылбааспыт бары өттүнэн, ол эбэтэр былыргы тө-рүт тиэкискэ төһө сөп түбэһэрин, саха тылын нуорматын төһө тутуһарын икки өттүттэн квалификациялаах специа-листар сыныйан туран бэрэбиэркэлээтилэр. Өскөтүн, эн ааҕааччы, ханнык эмэ киһи уларытыах түбэлтэтин эбэтэр сыыһаны бэлиэтии көрдөххүнэ кинигэни таһаарбыт кыһаҕа, ол эбэтэр Россиятааҕы Библия Уопсастыбатыгар биллэрэр-гэр көрдөһөбүт.